Cursus Filosofie

in Laren (NH) en in De Bilt

In januari 2019 begint er in Laren (NH) en in De Bilt weer een cursus filosofie (tien weken) over bijna enkel Nederlandse filosofen (vooral Spinoza). Die ga ik telkens bespreken in hun historische context (meestal de Gouden Eeuw) en met op de achtergrond de vraag wat die filosofen nu hebben betekend voor de Nederlandse cultuur. Onze (tegenwoordige) soms nogal anti-autoritaire houding, onze open instelling tegenover abortus, euthanasie en het homohuwelijk, ons egalitarisme ("niet boven het maaiveld uitsteken"), onze compromis-gezindheid ("polderen") - allemaal herkenbaar - wortelen in onze cultuur en daaraan hebben ook onze Nederlandse filosofen bijgedragen. De nadruk ligt in de komende cursus op Spinoza. En daarmee zal ook onze invloed in Europa aan bod komen want Spinoza heeft een enorme uitstraling gehad. De Britse ideeënhistoricus Jonathan Israel heeft hierover maar liefst drieduizend bladzijden vol geschreven. Ook andere, minder bekende Nederlandse filosofen komen aan bod. Bijna altijd waren dat filosofen die min of meer in de problemen kwamen vanwege hun rebelse, democratische, vernieuwende, en gezags-ondermijnende ideeën. Ideeën waar wij nu wel een beetje trots op zijn. De komende cursus gaat dus over ons. Over wie en wat wij zijn. Een boeiende cursus van tien bijeenkomsten in Laren (NH) en in De Bilt.

eerste bijeenkomst: Inleiding: waarin de vraag wordt gesteld hoe Nederlandse filosofen zich verhouden tot de Nederlandse cultuur, en die laatste (onze “volksgeest”) wordt verduidelijkt aan de hand van vier thema's: het burgerlijke, compromis-zoekende, geseculariseerde en tolerante karakter van onze cultuur zoals zich dat vooral in de 16e en 17e eeuw heeft gevormd. Wie of wat zijn wij eigenlijk?

tweede bijeenkomst: Descartes in de Nederlanden (1): alhoewel Descartes Fransman is en blijft, verbleef hij lange tijd in de Nederlanden (1628-1649), schreef hij hier zijn belangrijkste werken, raakte hij hier (ongewild) verwikkeld in religieuze tegenstellingen, kreeg hij hier zijn eerste aanhang (en heftige tegenstand), en veroverde het cartesianisme vanuit de Nederlandse universiteiten Europa. In De wereld en De mens ontplooide Descartes een nieuwe natuurfilosofie, waarin de werkelijkheid werd teruggebracht tot materiedeeltjes en hun bewegingen, de rol van God werd gemarginaliseerd, en die hem tot een van de belangrijkste grondleggers van het moderne wetenschappelijke denken maakte.

derde bijeenkomst: Descartes in de Nederlanden (2): vervolg van De wereld en De mens; evaluatie van Descartes' betekenis.

vierde bijeenkomst: Spinoza (1): de Ethica waarin Spinoza beredeneert dat er één werkelijkheid is waarin God en de Natuur samenvallen (zodat God de Natuur is); dat de Natuur de manier is waarop God zich noodzakelijkerwijze openbaart; en dat als wij een leven leiden in het licht van de rede, begrijpen dat alles is zoals het nu eenmaal moet zijn, zodat we daarin de rust en de berusting vinden waarin het goede leven bestaat (dat is de ethiek van Spinoza's Ethica).

vijfde bijeenkomst: Spinoza (2): het Theologisch-politiek traktaat (1670) waarin Spinoza zich uitspreekt voor een scheiding van kerk en staat, de kerk ondergeschikt aan de staat wilde maken, voor de vrijheid van meningsuiting (libertas philosophandi) koos, op beredeneerde wijze het letterlijke openbaringsgeloof aan de kant schoof, en met zijn boek een monument voor vrijheid en verdraagzaamheid oprichtte.

zesde bijeenkomst: Spinoza (3): Staatkundige Verhandeling (1677) waarin Spinoza uiteenzet dat mensen zich in een staatsverband verenigen in hun streven naar vrede, veiligheid en vrijheid (dat is de grondslag van de staat) en dat van de vorm die een staat kan aannemen (monarchie, aristocratie, democratie) de democratie de beste is omdat die als de meest redelijke vorm het meeste tegemoetkomt aan het verlangen van de burger om gerespecteerd te worden, zodat de democratie ook de meeste stabiele staatsvorm is.

zevende bijeenkomst: Spinoza (4): zijn betekenis en invloed. Was Spinoza een atheïst? Was hij een determinist? Hoe verhoudt zich dat dan tot zijn Ethica (het kunnen maken van morele keuzes)? Hoe ontwikkelde het spinozisme zich na Spinoza? De Britse ideeënhistoricus Jonathan Israel beschrijft in drieduizend bladzijden de werkelijk adembenemende rijkweidte (van Amsterdam tot Argentinië) en reusachtige invloed van Spinoza, die de basis legde voor onze modern-westerse waarden zoals vrijheid van denken, van levensstijl en uitdrukking, emancipatie, tolerantie, democratie.

achtste bijeenkomst: Pieter en Johan de la Court & Franciscus van den Enden (midden 17e eeuw): de gebroeders De la Court hadden democratische gedachten, waren republikeins, en meenden dat mensen door hun eigen belang te dienen ook het algemeen belang (res publica) zouden bevorderen (er loopt van hen uit een lijn naar Adam Smith). Van den Enden (1602-1674 – door wie Spinoza werd beïnvloed) voegde hieraan nog radicale opvattingen toe over fiscale overdracht van welvaart aan de armen, toegankelijker gezondheidszorg, en over gelijkheid van man en vrouw.

negende bijeenkomst: Adriaan Koerbagh (1633-1669) geldt wel als de meest radicale denker van onze 17e eeuw. In het toenmalige spanningsveld tussen rede en geloof wees hij de bijgelovige praktijken, wreedheden en dwaasheden van de godsdienst af, riep hij op tot religieuze verdraagzaamheid, en verlangde hij ruimte voor de rede. Hij stierf in het Rasphuis, als martelaar voor het vrije woord.

tiende bijeenkomst: Frans Hemsterhuis: een Fries in de filosofie. Anders dan Spinoza speelde Hemsterhuis (1721-1790) niet in de eredivisie van de filosofie maar hij was zeker meetellend en verdienstelijk. Hij keerde zich tegen het atheïsme van zijn tijd, bewees dat de mens een wil en een ziel heeft, en dat er dus meer is dan enkel materie. In zijn geschiedenis-filosofie leunde hij tegen Rousseau aan en geloofde hij in de vervolmaking van de mens. Hemsterhuis geloofde dat er een God is (niet die van de Bijbel, maar een Opperwezen), wiens orde je overal in Zijn natuur kunt bewonderen.

U kunt nadere informatie aanvragen door even een emailtje te sturen (“graag info volgende cursus”) naar de docent, dr. Marinus de Baar: mdebaar@hetnet.nl